हनुमान चालीसा: पठनार्थः — संस्कृतम्

SANSKRIT READING RESOURCE

अस्मिन् पृष्ठे मूलप्रार्थनायाः पठनसंस्करणं तस्य विषयाणां संक्षिप्तं व्याख्यानं च प्रदत्तम् अस्ति । लिप्यन्तरणेन शब्दानां प्रतिनिधित्वार्थं प्रयुक्ता लिपिः परिवर्तते । अनुवादः तेषां अर्थं व्याख्यायते । एतानि अध्ययनार्थं भिन्नानि साधनानि सन्ति।

Devotional illustration of Lord Hanuman seated in prayer

Opening dohas

श्रीगुरु चरन सरोज रज, निज मनु मुकुरु सुधारि।
बरनऊं रघुबर बिमल जसु, जो दायकु फल चारि॥

बुद्धिहीन तनु जानिके, सुमिरौं पवन-कुमार।
बल बुद्धि बिद्या देहु मोहिं, हरहु कलेस बिकार॥

Forty chaupais

  1. जय हनुमान ज्ञान गुन सागर।
    जय कपीस तिहुं लोक उजागर॥
  2. रामदूत अतुलित बल धामा।
    अंजनि-पुत्र पवनसुत नामा॥
  3. महाबीर बिक्रम बजरंगी।
    कुमति निवार सुमति के संगी॥
  4. कंचन बरन बिराज सुबेसा।
    कानन कुंडल कुंचित केसा॥
  5. हाथ बज्र औ ध्वजा बिराजै।
    कांधे मूंज जनेऊ साजै॥
  6. संकर सुवन केसरीनंदन।
    तेज प्रताप महा जग बन्दन॥
  7. विद्यावान गुनी अति चातुर।
    राम काज करिबे को आतुर॥
  8. प्रभु चरित्र सुनिबे को रसिया।
    राम लखन सीता मन बसिया॥
  9. सूक्ष्म रूप धरि सियहिं दिखावा।
    बिकट रूप धरि लंक जरावा॥
  10. भीम रूप धरि असुर संहारे।
    रामचंद्र के काज संवारे॥
  11. लाय सजीवन लखन जियाये।
    श्रीरघुबीर हरषि उर लाये॥
  12. रघुपति कीन्ही बहुत बड़ाई।
    तुम मम प्रिय भरतहि सम भाई॥
  13. सहस बदन तुम्हरो जस गावैं।
    अस कहि श्रीपति कंठ लगावैं॥
  14. सनकादिक ब्रह्मादि मुनीसा।
    नारद सारद सहित अहीसा॥
  15. जम कुबेर दिगपाल जहां ते।
    कबि कोबिद कहि सके कहां ते॥
  16. तुम उपकार सुग्रीवहिं कीन्हा।
    राम मिलाय राज पद दीन्हा॥
  17. तुम्हरो मंत्र बिभीषन माना।
    लंकेस्वर भए सब जग जाना॥
  18. जुग सहस्र जोजन पर भानू।
    लील्यो ताहि मधुर फल जानू॥
  19. प्रभु मुद्रिका मेलि मुख माहीं।
    जलधि लांघि गये अचरज नाहीं॥
  20. दुर्गम काज जगत के जेते।
    सुगम अनुग्रह तुम्हरे तेते॥
  21. राम दुआरे तुम रखवारे।
    होत न आज्ञा बिनु पैसारे॥
  22. सब सुख लहै तुम्हारी सरना।
    तुम रक्षक काहू को डर ना॥
  23. आपन तेज सम्हारो आपै।
    तीनों लोक हांक तें कांपै॥
  24. भूत पिसाच निकट नहिं आवै।
    महाबीर जब नाम सुनावै॥
  25. नासै रोग हरै सब पीरा।
    जपत निरंतर हनुमत बीरा॥
  26. संकट तें हनुमान छुड़ावै।
    मन क्रम बचन ध्यान जो लावै॥
  27. सब पर राम तपस्वी राजा।
    तिन के काज सकल तुम साजा॥
  28. और मनोरथ जो कोई लावै।
    सोइ अमित जीवन फल पावै॥
  29. चारों जुग परताप तुम्हारा।
    है परसिद्ध जगत उजियारा॥
  30. साधु-संत के तुम रखवारे।
    असुर निकंदन राम दुलारे॥
  31. अष्ट सिद्धि नौ निधि के दाता।
    अस बर दीन जानकी माता॥
  32. राम रसायन तुम्हरे पासा।
    सदा रहो रघुपति के दासा॥
  33. तुम्हरे भजन राम को पावै।
    जनम-जनम के दुख बिसरावै॥
  34. अन्तकाल रघुबर पुर जाई।
    जहां जन्म हरि-भक्त कहाई॥
  35. और देवता चित्त न धरई।
    हनुमत सेइ सर्ब सुख करई॥
  36. संकट कटै मिटै सब पीरा।
    जो सुमिरै हनुमत बलबीरा॥
  37. जै जै जै हनुमान गोसाईं।
    कृपा करहु गुरुदेव की नाईं॥
  38. जो सत बार पाठ कर कोई।
    छूटहि बंदि महा सुख होई॥
  39. जो यह पढ़ै हनुमान चालीसा।
    होय सिद्धि साखी गौरीसा॥
  40. तुलसीदास सदा हरि चेरा।
    कीजै नाथ हृदय मंह डेरा॥

Closing doha

पवन तनय संकट हरन, मंगल मूरति रूप।
राम लखन सीता सहित, हृदय बसहु सुर भूप॥

MEANING & READING GUIDE

हनुमान चालीसा: पठनार्थः

अस्मिन् पृष्ठे मूलप्रार्थनायाः पठनसंस्करणं तस्य विषयाणां संक्षिप्तं व्याख्यानं च प्रदत्तम् अस्ति । लिप्यन्तरणेन शब्दानां प्रतिनिधित्वार्थं प्रयुक्ता लिपिः परिवर्तते । अनुवादः तेषां अर्थं व्याख्यायते । एतानि अध्ययनार्थं भिन्नानि साधनानि सन्ति।

उद्घाटन प्रार्थना
वक्ता गुरुं स्मरति, रामस्य स्तुतिं कर्तुं मनः सज्जीकरोति, हनुमतः बलं, प्रज्ञां, स्पष्टबोधं च याचते। उद्घाटनं व्यक्तिगतज्ञानस्य दावान् न तु विनयम् अभिव्यञ्जयति।

प्रज्ञा साहसं सेवा च
प्रथमेषु श्लोकेषु हनुमान् प्रज्ञा उदात्तगुणो रामदूतः भक्तः सेवकः इति स्तुतिः । बलं सद्विवेकेन, शिक्षणेन, साहाय्यार्थं सज्जतायाः च सह सम्बद्धं भवति।

रामायणे हनुमान्
प्रार्थनायां सीतां अन्विष्य लङ्कां लङ्घयित्वा लक्ष्मणस्य कृते जीवनपुनर्स्थापनौषधिम् आनयितुं स्मरणं भवति। रामः हनुमन्तं तस्य सेवां प्रशंसति। श्लोकेषु तस्य सुग्रीवविभीषणयोः साहाय्यं च स्मर्यते । एते प्रकरणाः कर्मणा भक्तिं व्यञ्जयन्ति ।

विश्वासः स्मरणं च
मध्यश्लोकेषु भक्तस्य हनुमन्तस्य शरणं, कष्टसमये स्मरणं, रक्षकत्वेन च दृष्टिपातस्य वर्णनं भवति । भयं, दुःखं, बाधकं च दूरीकर्तुं कथनानि प्रार्थनायाः भक्तिभाषायाः सन्ति; ते न चिकित्सापरामर्शः, परिणामविशेषस्य प्रतिज्ञा वा।

रामभक्ति
अनन्तरं श्लोकाः हनुमत्भक्तिं रामस्मरणेन सह सम्बध्दयन्ति । वक्ता साहाय्यं, अनुग्रहं, सेवानिष्ठं हृदयं च याचते। अन्तिमश्लोकेषु तुलसीदासः भगवतः सेवकत्वेन स्थातुं इच्छां प्रकटयति ।

समापन प्रार्थना
उपसंहारदोहा हनुमन्तं रामलक्ष्मणसीतासहितं भक्तहृदयनिवासं याचते । अनेन स्मरणेन भक्त्या च प्रार्थना समाप्ता भवति।

अस्य पृष्ठस्य उपयोगः कथं भवति
उद्घाटनदोहाः पठित्वा चत्वारिंशत् मुख्यश्लोकानां क्रमेण अनुसरणं कृत्वा समापनदोहां समाप्तं कुर्वन्तु। एकैकं पङ्क्तयः कतिपयानि पठन्तु। अपरिचितशब्दानां तुलनां हिन्दीग्रन्थेन सह विश्वसितपाठेन च कुर्वन्तु। संस्करणयोः मध्ये वर्तनी भिन्ना भवितुम् अर्हति । पठनसंस्करणानाम् तुलनायै भाषालिङ्कानां उपयोगं कुर्वन्तु ।

डाउनलोड् तथा ऑडियो
केवलं पुनः प्राप्ताः, कार्यरताः सञ्चिकाः मूल PDF डाउनलोड् इति लेबलं भवन्ति । यदि भवतः भाषायाः कृते कोऽपि मूलः PDF उपलब्धः नास्ति तर्हि भवतः ब्राउजर् इत्यस्य Print विकल्पस्य उपयोगं कुर्वन्तु तथा च व्यक्तिगतपठनप्रतिकृत्यर्थं Save as PDF इत्यस्य उपयोगं कुर्वन्तु । उपलब्धः श्रव्यः मूलप्रार्थनायाः पाठः अस्ति, न तु प्रत्येकभाषायां अनुवादः।

अनुवाद टिप्पणी
एषा प्रार्थनाविषयाणां संक्षिप्तं, यन्त्रसहायतायुक्तं व्याख्यानं, न तु सम्पूर्णं विद्वान्भाष्यं वा शब्दशब्दं अनुवादं वा । नवनिर्मितानि लिपिरूपान्तरणं पारम्परिकमुद्रितसंस्करणात् भिन्नं भवितुम् अर्हति । कृपया अस्माभिः सम्पर्कं पृष्ठस्य माध्यमेन विश्वसनीयसन्दर्भेण सह विशिष्टपाठस्य अनुवाददोषस्य वा सूचनां ददातु।

Machine-assisted summary of the prayer’s themes, not a verse-by-verse scholarly translation. Please report a correction with a trusted reference.

Prayer source: recovered Devanagari text. Study reference: Chinmaya Mission text and transliteration. Script conversion: Aksharamukha. Meaning guide: machine-assisted translation of an original English summary.